Văn hóa thượng tôn pháp luật - nền tảng của xã hội kỷ cương

(CỔNG PHÁP LUẬT QUỐC GIA) Xây dựng văn hóa thượng tôn pháp luật là điều kiện quan trọng để kiến tạo một xã hội kỷ cương, văn minh, phát triển bền vững. Mục tiêu đặt ra không dừng ở việc xây dựng hệ thống pháp luật đồng bộ, minh bạch, khả thi mà còn phải hình thành ý thức tự giác để thượng tôn pháp luật trở thành giá trị cốt lõi và nền tảng của đời sống xã hội.

Lan tỏa tinh thần thượng tôn pháp luật từ việc nêu gương

Xây dựng văn hóa thượng tôn pháp luật phải được triển khai đồng bộ từ hoàn thiện thể chế, pháp luật, nâng cao hiệu quả tổ chức thi hành, đến đổi mới giáo dục pháp luật và hình thành thói quen tự giác tuân thủ trong toàn xã hội.

Thời gian qua, công tác xây dựng, hoàn thiện thể chế, pháp luật đã có những chuyển biến mạnh mẽ. Nhiều chủ trương lớn của Đảng được thể chế hóa kịp thời; nhiều quy định bất cập, chồng chéo được rà soát, sửa đổi; các rào cản về cơ chế, chính sách từng bước được tháo gỡ. Yêu cầu đặt ra trong giai đoạn hiện nay là phải tiến tới chủ động tổ chức thi hành pháp luật theo hướng chuyên nghiệp, ổn định và thích ứng linh hoạt với thực tiễn.

Phát biểu chỉ đạo tại phiên họp Chính phủ thường kỳ tháng 6/2026 và Hội nghị trực tuyến Chính phủ với các địa phương, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhắc lại, trước đây, ở cuối nhiệm kỳ Quốc hội khóa XV đã từng nêu điểm nghẽn về thể chế là điểm nghẽn chủ yếu. Tuy nhiên, vừa qua, trong khoảng một năm, đã có khoảng 122 luật được xem xét, thảo luận với tốc độ rất nhanh. Cùng với đó là các văn bản, nghị quyết của Chính phủ được ban hành, trao quyền, giải quyết trực tiếp, không để vướng mắc thể chế, quy định ảnh hưởng đến hoạt động. Với những kết quả đó, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước cho rằng điểm nghẽn về thể chế cơ bản đã được tháo gỡ, nhưng điểm nghẽn hiện nay đã chuyển sang chỗ khác, đó là tổ chức thực thi. Vì vậy, phải gỡ ngay điểm nghẽn này trong cán bộ, đảng viên, trong hệ thống chính trị.

Chỉ đạo của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước đặt ra yêu cầu chuyển mạnh từ hoàn thiện pháp luật sang nâng cao hiệu quả thi hành pháp luật; không chỉ bảo đảm pháp luật “tốt trong văn bản” mà quan trọng hơn là “tốt trong cuộc sống”. Đây cũng là cơ sở để xây dựng văn hóa thượng tôn pháp luật trở thành nền tảng của Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Nghị quyết số 18-NQ/TW ngày 28/7/2026 của Hội nghị lần thứ ba Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIV về xây dựng xã hội kỷ cương, an toàn, văn minh, hài hòa, phát triển đã xác định rõ: “Xây dựng văn hóa thượng tôn pháp luật trở thành giá trị cốt lõi và nền tảng của đời sống xã hội; bảo đảm mọi tổ chức, cá nhân sống và làm việc theo Hiến pháp và pháp luật. Cán bộ, đảng viên, nhất là người đứng đầu, gương mẫu chấp hành pháp luật, kỷ luật, kỷ cương để lan tỏa mạnh mẽ đến mọi người dân và toàn xã hội”.

Điểm đáng chú ý trong định hướng này là văn hóa thượng tôn pháp luật không chỉ đòi hỏi mỗi cá nhân tự giác chấp hành, mà còn cần được lan tỏa bằng hành động nêu gương. Trước hết, cán bộ, đảng viên, công chức, viên chức và người đứng đầu các cơ quan, tổ chức phải là những người đi đầu trong tôn trọng, chấp hành và bảo vệ pháp luật. Sự gương mẫu thể hiện ở việc không vi phạm pháp luật, thực thi nhiệm vụ đúng thẩm quyền, đúng quy trình, không gây phiền hà, không đùn đẩy trách nhiệm, không lợi dụng kẽ hở của cơ chế để phục vụ lợi ích cá nhân... Một một thủ tục được giải quyết minh bạch, một kiến nghị chính đáng được xem xét đến nơi đến chốn đều có thể củng cố niềm tin của người dân vào thể chế, pháp luật.

Cùng với trách nhiệm nêu gương, việc phát hiện, tôn vinh những nhân tố tích cực trong xây dựng và thi hành pháp luật cũng có ý nghĩa quan trọng. Chương trình bình chọn, vinh danh và khen thưởng “Gương sáng Pháp luật” năm 2026 tiếp tục là hoạt động thiết thực theo hướng đó. Bên cạnh việc ghi nhận những đóng góp của các cá nhân, tập thể, Chương trình còn góp phần khơi dậy trách nhiệm, cổ vũ những hành động đẹp, lan tỏa cách làm hiệu quả trong đời sống pháp luật. Qua những con người và việc làm cụ thể, các giá trị thượng tôn pháp luật được truyền đi bằng những câu chuyện chân thực và giàu sức thuyết phục, thay vì chỉ dừng lại ở những lời kêu gọi.

Tuân thủ pháp luật phải trở thành nhu cầu tự thân

Hoàn thiện pháp luật và tổ chức thi hành nghiêm minh là những điều kiện quan trọng, nhưng mục tiêu cao hơn là làm cho việc tôn trọng, chấp hành pháp luật trở thành ý thức tự giác, chuẩn mực ứng xử và nhu cầu tự thân của mỗi người. Đây cũng là tầm nhìn được Nghị quyết số 18-NQ/TW đặt ra đến năm 2045: pháp luật, đạo đức, văn hoá, trách nhiệm công dân, ý thức cộng đồng trở thành nền tảng điều chỉnh hành vi của mọi người dân; “trật tự tự thân” của xã hội được hình thành vững chắc. Cùng với đó, “từng bước xây dựng xã hội mà kỷ cương được giữ vững bằng ý thức tự giác và việc tuân thủ pháp luật trở thành nhu cầu tự thân, nếp sống văn hoá và trách nhiệm của mỗi người dân”.

“Mỗi cán bộ, đảng viên phải là một hạt nhân lan tỏa văn hóa liêm chính, chuẩn mực trong ứng xử, nghiêm túc trong thực thi nhiệm vụ, không né tránh, không đùn đẩy, không vô cảm. Không thể xây dựng văn hóa xã hội trong khi văn hóa công vụ còn hình thức, quan liêu, thiếu trách nhiệm. Càng không thể nói về kỷ cương xã hội khi kỷ luật thực thi ở một số nơi còn lỏng lẻo, hình thức. Niềm tin của nhân dân được tạo ra trước hết từ thái độ phục vụ, từ kỷ luật hành động và từ sự nêu gương của đội ngũ cán bộ”. (Phát biểu chỉ đạo của Tổng Bí thư (nay là Tổng Bí thư, Chủ tịch nước) Tô Lâm tại Hội nghị toàn quốc nghiên cứu, học tập, quán triệt và triển khai thực hiện Nghị quyết số 79 - NQ/TW và Nghị quyết số 80 - NQ/TW của Bộ Chính trị).

Hiện thực hóa mục tiêu này, một trong những nhiệm vụ, giải pháp được Nghị quyết đề ra là đưa giáo dục về pháp luật, văn hoá thượng tôn pháp luật và kỷ cương xã hội trở thành nội dung quan trọng, thường xuyên trong gia đình, nhà trường, cơ quan, doanh nghiệp và cộng đồng dân cư. Đồng thời, đẩy mạnh tuyên truyền, phổ biến, giáo dục pháp luật, văn hoá thượng tôn pháp luật và kỷ cương xã hội.

Định hướng này đòi hỏi công tác phổ biến, giáo dục pháp luật phải đổi mới cả nội dung lẫn phương thức. Trọng tâm không chỉ là cung cấp thông tin về pháp luật, mà phải giúp người dân hiểu quyền, nghĩa vụ của mình, biết cách xử lý các tình huống pháp lý và hình thành thói quen lựa chọn hành vi phù hợp với pháp luật. Do đó, yêu cầu đặt ra trong công tác phổ biến, giáo dục pháp luật hiện nay là chuyển mạnh từ yêu cầu người dân, doanh nghiệp “phải tuân thủ”, sang tạo môi trường để “dễ làm đúng, muốn làm đúng” và hình thành thói quen tự giác tuân thủ pháp luật. Đây cũng là một trong những giải pháp trọng tâm được Bộ trưởng Bộ Tư pháp Hoàng Thanh Tùng nhấn mạnh tại Hội thảo khoa học cấp quốc gia “Những giải pháp tạo đột phá nâng cao hiệu quả công tác tổ chức thi hành pháp luật, thúc đẩy việc xây dựng văn hóa tuân thủ pháp luật” được tổ chức mới đây. Theo đó, xây dựng văn hóa thượng tôn pháp luật cần được xác định là một bộ phận quan trọng của đổi mới công tác thi hành pháp luật, hướng tới hình thành môi trường trong đó người dân, doanh nghiệp và cơ quan, tổ chức chủ động, tự giác tuân thủ pháp luật.

Để đạt được điều đó, cần phát huy vai trò của những thiết chế gần dân, gắn trực tiếp với đời sống cộng đồng. Trong đó, hòa giải ở cơ sở là một phương thức quan trọng để đưa pháp luật đến với người dân bằng những cách thức gần gũi, dễ hiểu và thiết thực. Luật Hòa giải ở cơ sở có hiệu lực từ 1/3/2027 tạo cơ sở pháp lý để hoạt động này tiếp tục phát huy vai trò trong giải quyết mâu thuẫn, tranh chấp từ sớm, góp phần phòng ngừa vi phạm pháp luật và xây dựng văn hóa tuân thủ pháp luật ngay tại cơ sở.

Ngoài ra, Luật Phổ biến, giáo dục pháp luật (sửa đổi) được Quốc hội thông qua ngày 23/8/2026 đã thể hiện rõ sự chuyển đổi về tư duy: từ phổ biến, cung cấp thông tin pháp luật một chiều sang kiến tạo môi trường, điều kiện thuận lợi để người dân, doanh nghiệp chủ động tiếp cận, tìm hiểu và vận dụng pháp luật. Bước chuyển quan trọng này hướng tới hình thành ý thức tự giác tuân thủ, thay vì chỉ chấp hành pháp luật do yêu cầu quản lý hay lo ngại bị xử lý vi phạm. Khi pháp luật được tiếp cận thuận tiện, được giải thích thấu đáo và được thực thi công bằng, ý thức tự giác tuân thủ sẽ có điều kiện hình thành và lan tỏa.

Xây dựng văn hóa thượng tôn pháp luật không phải là nhiệm vụ riêng của ngành Tư pháp hay các cơ quan bảo vệ pháp luật, mà là trách nhiệm của cả hệ thống chính trị và toàn xã hội. Khi pháp luật được thực thi nghiêm minh, cán bộ, đảng viên gương mẫu và mỗi người dân tự giác sống và làm việc theo Hiến pháp, pháp luật, thì những giá trị của Nhà nước pháp quyền mới thực sự bén rễ trong đời sống. Đó cũng là thước đo hiệu quả trong công tác hoàn thiện thể chế, pháp luật; là nền tảng để kiến tạo một xã hội kỷ cương, an toàn, văn minh, hài hòa và phát triển bền vững.

Vân Anh